Topinambur - uprawa, właściwości, zastosowanie

0,0 (0 opinii)
bardzo dobra!
dobra
średnia
nic specjalnego
słaba

Topinambur (Helianthus tuberosus L.) został prawdopodobnie przywieziony w 1612 roku do Francji przez Marca Lescarbota pod nazwą ”pomme de Canada”. Kilka lat wcześniej, w pobliżu dzisiejszego Quebeku, Samuel de Champlain odkrył tę roślinę u miejscowego plemienia Indian. Opisał ją, jako „bulwiasty owoc o smaku karczocha”.

1. Topinambur (słonecznik bulwiasty) - charakterystyka

Do dzisiejszej nazwy doszła ta bulwiasta roślina, kiedy w 1613 roku sześciu Indian z brazylijskiego plemienia Topinambá zostało przywiezionych do Paryża. Mieli oni wykonywać tańce plemienne przed królewską rodziną Ludwika XIII. Wydarzenie zyskało duży rozgłos i zupełnie przypadkowo, bez żadnego związku, skojarzono nazwę tego plemienia z równie egzotyczną rośliną od niedawna uprawianą w dworskich ogrodach.

Topinambur jest łatwą w uprawie i mało wymagającą rośliną. Na dodatek, jak wiele obcych gatunków, jest stosunkowo odporny na miejscowe szkodniki. W porównaniu ze zbożem albo z ziemniakami, nigdy nie był uprawiany na dużą skalę.

Z Francji rozszedł się topinambur po całej Europie. Początkowo nosił naukową nazwę „Aster Peruanus tuberosus”, potem „Helianthemum Indicum tuberosum”, aż wreszcie w 1753 roku Linneusz opisał tę roślinę jako „Helianthus tuberosus” – co obowiązuje do dzisiaj. Topinambur jest łatwą w uprawie i mało wymagającą rośliną. Na dodatek, jak wiele obcych gatunków, jest stosunkowo odporny na miejscowe szkodniki. W porównaniu ze zbożem albo z ziemniakami, nigdy nie był uprawiany na dużą skalę. Zajmował zwykle miejsce w ogrodach. Niemniej jednak wyhodowano kilka odmian, które różnią się kształtem liści, kolorem, wielkością i formą bulw, jak również porą kwitnienia.

Topinambur jest znany w Europie od kilkuset lat.
Topinambur jest znany w Europie od kilkuset lat.

Topinambur czy ziemniak?

W połowie XVIII wieku topinambur został zdecydowanie wyparty przez inne bulwiaste warzywo: przez ziemniaka. Ziemniak okazał się być bardziej opłacalny i trwalszy od topinamburu. Ma cienką korkową skórkę, która nie przepuszcza wody i przedłuża okres przechowywania. Mimo wszystko topinambur, w porównaniu z ziemniakiem, dysponuje też poważnymi zaletami – może być spożywany na surowo, a łodygi i liście nadają się na paszę dla bydła. Ale najważniejszą zaletą słonecznika bulwiastego jest jego przydatność dla diabetyków. Zawiera, jako materiał zapasowy, nie skrobię, ale inny długołańcuchowy molekuł zwany inuliną.

W połowie XVIII wieku topinambur został zdecydowanie wyparty przez inne bulwiaste warzywo: przez ziemniaka. Ziemniak okazał się być bardziej opłacalny i trwalszy od topinamburu. Ma cienką korkową skórkę, która nie przepuszcza wody i przedłuża okres przechowywania.

Topinambur jest nie tylko cennym źródłem pożywienia dla człowieka i zwierząt. Wspaniale kwitnące słoneczniki sprawdzają się też doskonale w roli roślin ozdobnych. Żółte, raczej niewielkie kwiaty, wieńczą smukłe łodygi o wysokości nawet do trzech metrów. Trzeba dodać, że to się zdarza tylko przy optymalnych warunkach glebowych. W przeciwieństwie do ziemniaka, zimą zamiera tylko nadziemna część rośliny, natomiast bulwy są odporne na mróz. Stąd wzięła się jedna z potocznych nazw rośliny w języku niemieckim: „Ewigkeitskartoffel”, czyli „ ziemniak wieczności” - bo wiecznie trwa w ziemi. Ta zaleta może czasem okazać się wadą: topinambur tworzy szybko podziemne rozłogi, a na ich końcach nowe bulwy. W ten sposób może powstać w ogrodzie trudny do opanowania słonecznikowy las.

W przeciwieństwie do ziemniaka, zimą zamiera tylko nadziemna część rośliny, natomiast bulwy są odporne na mróz. Stąd wzięła się jedna z potocznych nazw rośliny w języku niemieckim: „Ewigkeitskartoffel”, czyli „ ziemniak wieczności” - bo wiecznie trwa w ziemi.

Już od wielu lat stał się topinambur, jako warzywo bulwiaste, bardzo modny. Częściowo dlatego, że jest zaopatrzony w bardzo zdrowe minerały i witaminy, a częściowo dzięki zawartości korzystnej dla cukrzyków inuliny i małej kaloryczności.

Topinambur na przestrzeni wieków został wyparty przez ziemniaka.
Topinambur na przestrzeni wieków został wyparty przez ziemniaka.

2. Właściwości lecznicze topinamburu

Topinambur przeżywa obecnie powtórne odkrycie jako zdrowy przysmak i jako wartościowa roślina lecznicza. Co takiego wyjątkowego jest w bulwiastym słoneczniku?

Zawartość inuliny

Zamiast skrobi zawiera topinambur naturalny wielocukier złożony z cząsteczek glukozy i fruktozy, czyli inulinę. Inulina nie wpływa na poziom cukru we krwi i jest niezależna od insuliny. Ma duże znaczenie dla diabetyków, którzy nie mają własnej insuliny oraz dla osób otyłych z cukrzycą typu 2. Niezbędne dla ogólnej przemiany materii cukry są więc przyjmowane w formie inuliny i dostarczają organizmowi energię. W terapii diabetycznej inulina jest używana przede wszystkim jako zamiennik skrobi, ponieważ nie podwyższa poziomu cukru, a przy tym hamuje apetyt. Z tego względu topinambur można polecić zarówno diabetykom, jak i osobom z nadwagą.

Już od wielu lat stał się topinambur, jako warzywo bulwiaste, bardzo modny. Częściowo dlatego, że jest zaopatrzony w mega zdrowe minerały i witaminy, a częściowo dzięki zawartości korzystnej dla cukrzyków inuliny i małej kaloryczności.

Działanie prebiotyczne

Aby uniknąć nieporozumienia trzeba pamiętać, że istnieją prebiotyki oraz probiotyki. Probiotyki są to preparaty lub produkty żywnościowe zawierające pojedyncze lub mieszane hodowle żywych drobnoustrojów. Podane w odpowiedniej ilości wywierają korzystny wpływ na zdrowie (m.in. ułatwiają proces trawienia, zwiększają wchłanianie witamin i minerałów, obniżają poziom cholesterolu). Natomiast prebiotyki to składniki pożywienia, które nie ulegają trawieniu w przewodzie pokarmowym, ale pobudzają wzrost lub aktywność korzystnych dla organizmu bakterii w jelicie grubym.

Bulwy topinamburu zawierają wiele ważnych witamin, jak A, B1, B2, B6, C i D oraz mikro- i makroelementy: magnez, żelazo, cynk, wapń, mangan, miedź, fosfor, siarka.

Inulina zalicza się do prebiotyków. Nietrawiona w przewodzie pokarmowym przechodzi prawie w całości do jelita grubego do dyspozycji tamtejszych bakterii. Przyczynia się do zwiększenia odporności organizmu, a nawet – jak wykazują badania – obniża ryzyko powstawania nowotworu jelita grubego.

Rozkład inuliny obniża wartość pH w przewodzie pokarmowym. Poprzez kwaśne środowisko poprawia się przyswajalność składników mineralnych, jak wapń, magnez i żelazo. Wyższa o 20% przyswajalność wapnia oznacza mniejszą skłonność do osteoporozy.

Zawartość witamin i elementów śladowych

Bulwy topinamburu zawierają wiele ważnych witamin, jak A, B1, B2, B6, C i D oraz mikro- i makroelementy: magnez, żelazo, cynk, wapń, mangan, miedź, fosfor, siarka.

Topinambur posiada wiele właściwości leczniczych.
Topinambur posiada wiele właściwości leczniczych.

3. Topinambur – uprawa w ogrodzie i zbiory

Topinambur jest warzywem o różnorodnym zastosowaniu. Można przyrządzać z niego potrawy na surowo i gotowane. Uprawa w ogrodzie jest naprawdę prosta, ponieważ roślina jest odporna na mróz i mało wymagająca, co do stanowiska i pielęgnacji.

Można sadzić do gruntu sadzonki albo bulwy. Wykopane bulwy sadzi się na wybranym miejscu. Bulwy pozostawione w ziemi rozwiną wiosną nowe pędy.

Topinambur nie ma dużych wymagań, co do miejsca. Dobrze rośnie na słonecznych i półzacienionych stanowiskach. Jeśli sadzony jest w celach ozdobnych, dla kwiatów, potrzebuje wówczas dużo słońca.

Na jakim stanowisku rośnie najlepiej?

Topinambur nie ma dużych wymagań, co do miejsca. Dobrze rośnie na słonecznych i półzacienionych stanowiskach. Jeśli sadzony jest w celach ozdobnych, dla kwiatów, potrzebuje wówczas dużo słońca.

Gdzie najlepiej sadzić topinambur? Topinambur jest idealną rośliną do tworzenia osłon, które pięknie wyglądają ozdobione złotymi kwiatami. Chętnie jest sadzony wzdłuż płotów. Można też obsadzić topinamburem dookoła na przykład stos kompostu.

Topinambur jest rośliną o wielu zastosowaniach.
Topinambur jest rośliną o wielu zastosowaniach.

Jak przygotować glebę?

Najlepiej udaje się topinambur na dobrze spulchnionej, żyznej glebie. Nie znosi zastoju wody. Aby dobrze przygotować miejsce pod topinambur, należy:

Topinambur jest idealną rośliną do tworzenia osłon, które pięknie wyglądają ozdobione złotymi kwiatami. Chętnie jest sadzony wzdłuż płotów. Można też obsadzić topinamburem dookoła na przykład stos kompostu.

Jak sadzić topinambur?

Jeśli rozmnażanie odbywa się z nasion, sadzonki powinny być wysadzone do gruntu, kiedy osiągną wysokość ok. 10 cm. Bulwy sadzi się na głębokość do 15 cm. Im głębiej leżą, tym większą przyniosą wydajność. Topinambur rośnie szybko i gęsto. Odstęp między sadzonymi roślinami powinien wynosić co najmniej 40 cm. To samo dotyczy bulw, które należy sadzić w rozstawie 40 x 40 cm.

Kiedy jest najlepsza pora do sadzenia? Najlepiej jest sadzić topinambur wczesną wiosną. Rośliny mają wtedy dosyć czasu, aby rozwinąć okazałe bulwy. W zasadzie można bulwy sadzić przez cały rok.

Bulwy mogą być sadzone właściwie przez cały rok.
Bulwy mogą być sadzone właściwie przez cały rok.

Jakiej pielęgnacji potrzebuje topinambur?

Roślina jest niezwykle łatwa w uprawie. Wystarczy wiosną usuwać chwasty. Później i ten zabieg staje się zbędny, ponieważ rosnący szybko topinambur zagłusza inne rośliny. Jeśli gleba jest żyzna, niepotrzebne jest też dodatkowe nawożenie. Ubogie podłoże można wzbogacić kompostem. Należy zwracać uwagę, aby nie przedawkować azotu. Nadmiar tego składnika powoduje gnicie bulw.

  • Jak często podlewać? Podczas letnich upałów potrzebuje topinambur wiele wody, aby wytworzyć duże bulwy. Zaleca się wielokrotne podlewanie w ciągu dnia. Należy tylko unikać powstawania zastojów wody.
  • Jak rozmnażać topinambur? W naszym regionie geograficznym nasiona topinamburu nie zdążą dojrzeć przed nadejściem mrozów, dlatego trzeba je kupić w specjalistycznym sklepie. Łatwiej jest rozmnażać tę roślinę przez bulwy.
  • Kiedy jest pora zbiorów? Najlepszy czas na zbiór topinamburu to jesień. Wczesne odmiany dojrzewają już w sierpniu, późniejsze zaś – późną jesienią. Bulwy topinamburu można w zasadzie wykopywać przez cały rok, dopóki ziemia nie zmarznie. Tylko podczas suszy w ciągu lata nie powinno się tego robić.
  • Jak uniknąć zbytniego rozprzestrzeniania się topinamburu? Sadząc topinambur w ogrodzie wzdłuż granicy działki, dobrze jest wkopać odpowiednią osłonę, która ograniczy rozchodzenie się korzeni. W przeciwnym razie nieunikniony będzie konflikt z sąsiadem z powodu niechcianego prezentu zza płotu.
  • Czy słonecznik bulwiasty może być rośliną doniczkową? Topinambur doskonale nadaje się do uprawy w pojemnikach. W ten sposób unika się przy okazji nadmiernego rozrastania się rośliny.
  • Czy trzeba ścinać topinambur? Zimą nadziemna część topinamburu ginie całkowicie. Cięcie jest potrzebne jedynie w bardzo małych ogrodach, aby zredukować liczbę roślin.
  • Jakie towarzystwo znosi topinambur? Topinambur jest rośliną o dużym zapotrzebowaniu na składniki pokarmowe. Z tego względu nie powinien być uprawiany razem z innymi roślinami o podobnych wymaganiach. Odpowiednia byłaby fasola albo groch (o małych potrzebach), jednak topinambur tworzy gęsty parasol liści i zdecydowanie ogranicza dostęp światła dla innych roślin.

Jeśli rozmnażanie odbywa się z nasion, sadzonki powinny być wysadzone do gruntu, kiedy osiągną wysokość ok. 10 cm. Bulwy sadzi się na głębokość do 15 cm. Im głębiej leżą, tym większą przyniosą wydajność.

Topinambur: choroby i szkodniki

Na zielonych częściach topinamburu zdarza się czasem mączniak, jednak bulwom raczej nie wyrządza on szkody. W razie potrzeby można opanowane liście i łodygi ściąć i usunąć. Natomiast jeśli chodzi o szkodniki, to na przykład karczownikom i nornicom bulwy bardzo smakują i zwierzęta mogą wyrządzić znaczne szkody. Ślimaki żerują czasem na liściach słonecznika, ale bulwy pozostają w ziemi bezpieczne.

Topinambur może być uprawiany także w pojemnikach.
Topinambur może być uprawiany także w pojemnikach.

4. Zastosowanie topinamburu

Bulwy topinamburu posiadają wiele cennych właściwości, które można wszechstronnie wykorzystać. Oprócz wspierania flory układu pokarmowego, topinambur pomaga w odchudzaniu oraz obniżaniu cholesterolu. Również diabetycy mają z tych indiańskich bulw pożytek, ponieważ nie podnosi im poziomu cukru we krwi. Oto kilka zastosowań topinamburu:

  • Do jedzenia na surowo i po ugotowaniu. Topinambur jest idealnym pożywieniem – jest smaczny i bogaty w wartościowe składniki. Na początku, zwłaszcza jeśli organizm nie jest przyzwyczajony do błonnika, może dochodzić do nieprzyjemnych wzdęć. Z tego powodu należy zaczynać od połowy bulwy i stopniowo zwiększać sobie porcję. Smak bulwy jest łagodny i lekko orzechowy. Konsystencję ma podobną do marchwi albo rzodkiewki. Wyglądem bulwa przypomina imbir. Po ugotowaniu rozwija lekko słodkawy smak, tak jak gotowana marchew. Można go uniknąć dodając podczas gotowania trochę soku z cytryny. Poza gotowaniem można topinambur piec, smażyć, robić z niego frytki i sałatki.
  • Jako składnik diety odchudzającej. Topinambur szybko hamuje apetyt. Błonnik, zalegający w żołądku, daje długotrwałe poczucie sytości. Jest małokaloryczny, a na dodatek nie zwiększa poziomu cukru we krwi.
  • Jako pasza dla zwierząt domowych i dzikich. Zarówno bulwy, jak i zielona część nadziemna topinamburu nadają się doskonale na pożywienie dla wielu gatunków zwierząt. Domowe króliki i świnki morskie lubią zarówno bulwy, jak i zieleninę. Topinambur jest też sadzony na poletkach łowieckich dla dzikiej zwierzyny.
  • Jako surowiec do wyrobu inuliny. Bulwy topinamburu zawierają ok 17% inuliny. Ma ona zastosowanie, jako zamiennik cukru, tłuszczu, zagęszczacza, substancji żelującej.
  • Surowiec wyjściowy do produkcji alkoholu. Na skalę przemysłową produkuje się alkohol z topinamburu głównie w Francji. Ze 100 kg świeżych bulw otrzymuje się 8-10 litrów czystego alkoholu. W niektórych regionach Niemiec wytwarza się tradycyjną wódkę, znaną pod nazwą „Erdäpfler”, co można przetłumaczyć, jako „jabłecznik ziemny”. Jest to nawiązanie do lokalnej nazwy topinamburu – Erdapfel (ziemne jabłko).

Topinambur posiada wiele cennych właściwości, które można wszechstronnie wykorzystać.
Topinambur posiada wiele cennych właściwości, które można wszechstronnie wykorzystać.

Inne zastosowania topinamburu